DW/Loucianos Lyritsas

Uluslararası basında yer alan son haberlere göre, ABD Başkanı Donald Trump’ın, Grönland’da ABD askeri üsleri kurmayı değerlendirdiği ve bunun için Birleşik Krallık’ın Kıbrıs’taki Egemen Üs Bölgeleri (Sovereign Base Areas – SBAs) modelini örnek alabileceği öne sürüldü. Bu iddialar, 1960’tan bu yana Kıbrıs’ta varlığını sürdüren İngiliz üslerinin tarihini ve hukuki statüsünü yeniden gündeme taşıdı.

1960’TA BAĞIMSIZLIK, ANCAK TAM ÇEKİLME DEĞİL
Kıbrıs Cumhuriyeti, 16 Ağustos 1960’ta Birleşik Krallık’tan bağımsızlığını ilan ederek sömürge yönetimine son verdi. Ancak bağımsızlık, İngiltere’nin adadan tamamen çekilmesi anlamına gelmedi.

Bağımsızlık sürecinin temel belgesi olan Kuruluş Antlaşması (Treaty of Establishment), Kıbrıs Cumhuriyeti topraklarının iki istisna dışında adanın tamamını kapsadığını hükme bağladı. Bu iki bölge, antlaşmaya ekli listede belirtilerek Birleşik Krallık egemenliği altında bırakıldı.

EGEMEN ÜS BÖLGELERİ (SBAS) NEDİR?
Akrotiri ve Dhekelia olarak bilinen bu bölgeler, adanın güney ve doğusunda yer alıyor.

Toplam 254 kilometrekarelik (yaklaşık 98 mil kare) bir alanı kapsayan üsler, Kıbrıs Cumhuriyeti topraklarının yaklaşık yüzde 3’ünü oluşturuyor.

İNGİLTERE BU ÜSLER İÇİN ÖDEME YAPIYOR MU?
Kuruluş Antlaşması’na göre Birleşik Krallık’ın bu bölgeleri kullanımı karşılığında ödeme yapma yükümlülüğü bulunmuyor. Antlaşmada Kıbrıs Cumhuriyeti’ne mali yardım sağlanmasına ilişkin bir hüküm yer alsa da, Kıbrıs devlet arşivlerine göre bu yardım yalnızca beş yıl sürdü.

İngiltere, 1965 yılında iki toplum arasında artan şiddeti gerekçe göstererek ödemeleri tek taraflı olarak durdurdu.

1974 SONRASI BÖLÜNMÜŞ ADA
Yaklaşık on yıl süren toplumlararası çatışmaların ardından 1974’te Yunanistan destekli darbe ve Türkiye’nin askeri müdahalesi gerçekleşti. Ada fiilen ikiye bölündü: Güneyde AB üyesi Kıbrıs Cumhuriyeti, kuzeyde ise yalnızca Türkiye tarafından tanınan Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti bulunuyor.

ÜSLERİ KİM YÖNETİYOR?
Bağımsızlığın üzerinden 65 yılı aşkın süre geçmesine rağmen Akrotiri ve Dhekelia tam anlamıyla Birleşik Krallık’ın egemenliği altında.

Üslerin kendi yönetimi, mevzuatı ve yargı sistemi bulunuyor. Yönetim, doğrudan Birleşik Krallık Savunma Bakanlığı’na bağlı olarak faaliyet gösteren British Forces Cyprus tarafından yürütülüyor. Üsler yöneticisi, “barış, düzen ve iyi yönetim” amacıyla yasa çıkarma yetkisine sahip.

ÜSLER AB’NİN PARÇASI MI?
Kıbrıs’ın 2004 yılında Avrupa Birliği’ne katılması, üslerin statüsünü değiştirmedi.

Katılım Antlaşması’na eklenen 3 No’lu Protokol, SBAs’ı AB müktesebatının (acquis communautaire) uygulanma alanı dışında bırakıyor.

ÜSLER ASKERİ AMAÇ DIŞINDA KULLANILABİLİR Mİ?
Kıbrıs Üniversitesi Hukuk Fakültesi Başkanı ve Kamu Hukuku ile İnsan Hakları Profesörü Costa Paraskeva’ya göre, İngiltere’nin üsler üzerindeki egemenliği mutlak değil.

Antlaşmaya göre:
– Üsler askeri amaçlar dışında geliştirilemez,
– Kıbrıs Cumhuriyeti ile üsler arasında gümrük engeli kurulamaz,
– Ticari veya endüstriyel işletmelere izin verilemez,
– Sivil liman veya havaalanı inşa edilemez.

Bu nedenle üsler ile Kıbrıs Cumhuriyeti arasında sınır kontrolü bulunmuyor; giriş-çıkış serbest.

ÜSLERDE KİMLER YAŞIYOR?
Yaklaşık 18 bin kişinin SBAs sınırları içinde yaşadığı tahmin ediliyor. Bunların yaklaşık 11 bini Kıbrıs vatandaşı, geri kalanı ise İngiliz askeri personel ve aileleri.

1960’ta bu bölgelerde yaşayan Kıbrıslılar, üs ilan edildikten sonra da yaşamlarını sürdürmeye devam etti.

KIBRIS ÜSLERİN KULLANIMINDA SÖZ SAHİBİ Mİ?
İngiliz askeri faaliyetleri büyük ölçüde gizlilik içinde yürütülüyor. Ancak BBC ve The Guardian gibi medya kuruluşları, geçmişte üslerin Irak, Suriye, Yemen ve Gazze’ye yönelik askeri operasyonlarda kullanıldığını belgeledi.

Her seferinde Kıbrıs Cumhuriyeti yönetimi, üslerdeki faaliyetler üzerinde herhangi bir denetim yetkisi bulunmadığını vurgulayan açıklamalar yaptı.

2024 yılında Orta Doğu’daki çatışmalar nedeniyle düzenlenen protestoların ardından hükümet sözcüsü Konstantinos Letymbiotis, “Kıbrıs askeri operasyonlara dahil değildir” açıklamasını yaptı ve İngiltere’nin üslerde yürüttüğü faaliyetler hakkında Kıbrıs makamlarını bilgilendirme yükümlülüğü bulunmadığını hatırlattı.

KIBRIS TOPLUMUNUN YAKLAŞIMI
Kıbrıs’ta üslerle ilgili en yaygın siyasi tepki, savaş karşıtı gösteriler ve “Bases out of Cyprus” (Üsler Kıbrıs’tan çıksın) sloganı etrafında şekilleniyor.

Ancak üslerin kaldırılması talebi siyasi partilerin öncelikli gündem maddeleri arasında yer almıyor. Zaman zaman statünün modernize edilmesi gerektiğine dair çağrılar yapılıyor.

Eski Başsavcı Costas Clerides, üslerin uluslararası hukuk açısından “sömürgeciliğin kalıntısı” olduğunu savunuyor. Clerides, 2019’da Uluslararası Adalet Divanı’nın Mauritius–Birleşik Krallık davasında verdiği danışma görüşünü ve Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun İngiltere’nin Chagos Takımadaları’ndaki yönetimini sonlandırmasını isteyen kararını emsal göstererek, Kıbrıs’ın da benzer bir hukuki girişimde bulunabileceğini ileri sürüyor.

GRÖNLAND TARTIŞMASI
Trump’ın Grönland’da ABD üsleri kurma olasılığını gündeme getirdiği yönündeki iddialar, Kıbrıs’taki bu özgün egemen üs modelinin başka coğrafyalara taşınıp taşınamayacağı sorusunu beraberinde getiriyor.

Kıbrıs örneği, bağımsız bir devletin toprakları içinde başka bir ülkeye ait tam egemen askeri bölgelerin varlığının uluslararası hukukta nadir ve tartışmalı bir model olduğunu ortaya koyuyor.